 |
 |
Traktat
czy konstytucja?
Traktat
Konstytucyjny, którego pełna nazwa brzmi Traktat ustanawiający Konstytucję
dla Europy, został podpisany przez państwa członkowskie Unii Europejskiej,
w tym Polskę, 29 października 2004 roku w Rzymie. Jest traktatem podlegającym
przepisom prawa międzynarodowego, zawierającym elementy o charakterze
konstytucyjnym.
Z
prawnego punktu widzenia jest traktatem międzynarodowym podpisanym przez
suwerenne państwa. Rada konstytucyjna w swojej decyzji z dnia 19 listopada
2004 r. potwierdziła, że tekst dokumentu "zawiera cechy traktatu
międzynarodowego podpisanego przez państwa-sygnatariuszy Traktatu ustanawiającego
Konstytucję dla Europy". Traktat nazywany jest "konstytucyjnym",
ponieważ rozszerza zakres "wewnętrzny" działania instytucji
europejskich.
Twórcy
Traktatu kierowali się ambicją polityczną zbudowania "wspólnego domu",
opartego na wspólnych wartościach i zasadach.
Należy
pamiętać jednak, że nie chodzi o konstytucję w ścisłym znaczeniu tego
słowa. Użycie terminy "Konstytucja" nie oznacza, że stworzone
zostanie państwo europejskie, które zastąpi państwa członkowskie. Słowo
"Konstytucja" zostało raczej wybrane dla podkreślenia wagi traktatu.
W
skrócie Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy bywa nazywany "Konstytucją
europejską", choć z prawnego punktu widzenia jest on traktatem.
Co
to jest Konstytucja?
Konstytucja to tekst, który zawiera podstawowe przepisy państwa lub grupy
państw. Przepisy te zawierają odpowiedzi na wiele pytań. Jak działają
instytucje? Jaki jest podział władzy? Jakie wartości są chronione? Jakie
są prawa podstawowe obywateli?
Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy został opracowany w sposób
przejrzysty i demokratyczny, a mianowicie przez Konwent Europejski liczący
72 posłów (na 105 członków), wyłonionych w powszechnych wyborach bezpośrednich.
Proces ten zostanie zakończony procedurą ratyfikacji przez parlamenty
narodowe 25 państw członkowskich Unii Europejskiej lub w drodze referendum.
Po co stworzono Traktat ustanawiający Konstytucję
dla Europy?
Integrację europejską rozpoczęto ponad 50 lat temu. W tym czasie powstawały
następujące po sobie różne traktaty tworzące podstawę prawną dla funkcjonowania
Unii. Nadszedł czas, by ujednolicić ową podstawę prawną i zawrzeć ją w
jednym tekście. Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy zastępuje
jednym tekstem dotychczasowe główne traktaty europejskie.
Traktat jest kolejnym istotnym etapem w procesie integracji europejskiej.
Został opracowany, aby sprostać wyzwaniom rozszerzonej Europy: Europy
25 państw członkowskich i 450 milionów mieszkańców (a w przyszłości jeszcze
więcej). Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy zawiera opis wartości,
celów i kompetencji UE oraz obszary polityk europejskich.
Po co Konstytucja europejska, jeżeli w każdym kraju
istnieje już konstytucja?
Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy nie zastępuje konstytucji
narodowych poszczególnych państw europejskich. Ma on współistnieć obok
nich i posiadać swoja rację bytu, własną niezależność. Traktat ustanawiający
Konstytucję dla Europy określa ramy, w których Unia Europejska może działać.
Europa posiada także odmienny system instytucjonalny (Parlament Europejski,
Rada Ministrów, Komisja Europejska, Europejski Trybunał Sprawiedliwości).
Traktat ma zastosowanie na całym terytorium europejskim.
Jak zbudowany jest Traktat ustanawiający Konstytucję
dla Europy?
Taktat ustanawiający Konstytucję dla Europy składa się z preambuły oraz
czterech części podzielonych na tytuły i rozdziały. Zawiera 448 artykułów.
Do Traktatu dołączono 2 załączniki, 36 protokołów i 50 deklaracji. Każdy
artykuł oznaczony jest cyfrą rzymską dla zaznaczenia części, której dotyczy
(I, II, II, IV) i po myślniku cyfrą arabską - w kolejności następowania
po sobie artykułów.
PRZYKŁAD: Zgodnie z opisaną powyżej regułą Artykuł II-65 (dotyczący zakazu
niewolnictwa i pracy przymusowej) znajduje się z Części II Traktatu (Karta
Praw Podstawowych Unii Europejskiej) i jest 65 artykułem Traktatu.
Dlaczego w Preambule Traktatu ustanawiającego Konstytucję
dla Europy brak odniesienia do Boga?
W niektórych państwach członkowskich, takich jak na przykład Polska, konstytucja
zawiera odniesienie do Boga. Z tego powodu niektóre państwa nalegały,
by włączyć chrześcijańskie korzenie duchowe Europy w preambule Traktatu
ustanawiającego Konstytucję dla Europy. Przeciwstawiało się to jednak
świeckiej tradycji innych państw, np. Francji, w których istnieje zasada
rozdziału władzy Kościoła i państwa. W celu poszanowania tych tradycji
Traktat pozostał w tej kwestii neutralny. Istniało także przypuszczenie,
że włączenie chrześcijańskiego odniesienia odizolowałoby ideowo obywateli
Unii o innych wyznaniach. Z tego względu końcowa formuła preambuły zawiera
tylko odniesienia do kulturowej, religijnej i humanistycznej spuścizny
Europy. Rozwiązaniem kompromisowym było zawarcie postanowienia nakazującego
Unii prowadzenie otwartego i przejrzystego dialogu z Kościołami i organizacjami
religijnymi (Artykuł 1-52), podobnie jak ze społeczeństwem obywatelskim.
Czy dokumenty dołączone do Traktatu są obowiązujące
prawnie?
Do Traktatu dołączono Protokoły, Załączniki i Deklaracje Protokoły dołączone
do Traktatu, podobnie jak Załącznik I (lista produktów rolnych przewidzianych
w artykule III-226 Traktatu) i II (kraje i terytoria zamorskie objęte
postanowieniami części III, tytuł IV Konstytucji) obowiązują prawnie.
Natomiast Deklaracje nie są obowiązujące prawnie. Mają wartość polityczną,
ale nie mają wartości prawnej.
Informacja o Deklaracji dotyczącej Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej
(Deklaracja 12) została zawarta w artykule II-112 § 7 (Zakres i wykładnia
praw i zasad) Traktatu i precyzuje: "Wyjaśnienia sporządzone w celu
wskazania wykładni Karty Praw Podstawowych są należycie uwzględniane przez
sądy Unii i Państw Członkowskich". W samej deklaracji zostało zapisane:
"Mimo że wyjaśnienia te nie mają wartości prawnej, są narzędziem
wykładni przeznaczonym do wyjaśniania postanowień Karty".
Jakie zmiany wprowadza Traktat ustanawiający Konstytucję
dla Europy?
Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy wprowadza wiele istotnych
zmian dotyczących Unii Europejskiej:
- Uchyla Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (TWE), Traktat o Unii
Europejskie (TUE), Traktaty o Przystąpieniu oraz traktaty uzupełniające
- Unia Europejska ustanowiona na mocy Traktatu ustanawiającego Konstytucję
dla Europy jest następcą Unii utworzonej na mocy Traktatu o Unii Europejskiej
i Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską
- Traktat ma zastosowanie do wszystkich państw członkowskich - także tych,
które przystąpiły do UE 1 maja 2004 r.
- Unia Europejska zyskuje osobowość prawną
- Przepisy Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy mają pierwszeństwo
przed prawem ustanowionym przez instytucje i organy Unii Europejskiej
oraz przez państwa członkowskie
- Liczba parlamentarzystów w Parlamencie Europejskim nie może przekroczyć
750
- Zmieniony został urząd Wysokiego Przedstawiciela ds. zagranicznych -
zastąpił go Minister Spraw Zagranicznych UE powoływany przez Radę
Aktami prawnymi Unii Europejskiej na mocy Traktatu zostały: ustawy europejskiej,
europejskie ustawy ramowe, rozporządzenia europejskie, decyzje europejskie,
zalecenia i opinie. Do Traktatu włączono Kartę Praw Podstawowych. Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd
Pierwszej Instancji i sądy wyspecjalizowane. Ustanowione zostały zasady
dobrowolnego wystąpienia z Unii Europejskiej
Co daje obywatelom Traktat ustanawiający Konstytucję
dla Europy?
Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy zapewnia:
- Gwarancję poszanowania określonych wspólnych wartości i modelu społeczeństwa
europejskiego
- Poszanowanie ludzkiej godności, wolności, demokracji, równości, państwa
prawa i praw człowieka
- Społeczeństwo oparte na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości,
solidarności i równości między kobietami i mężczyznami, Tylko państwa
szanujące wymienione powyższe wartości mogą przystąpić do Unii Europejskiej.
Ponadto, jeżeli jakiekolwiek państwo członkowskie nie szanuje tych wartości,
mogą zostać podjęte w stosunku do niego odpowiednie środki.
Podstawowe wolności:
- Swobodne przemieszczanie się osób, swobodny przepływ towarów, usług
i kapitału, oraz swoboda przedsiębiorczości. Niedyskryminacja ze względu
na przynależność państwową,
- Obywatelstwo europejskie
"Każdy obywatel państwa członkowskiego jest obywatelem Unii."
Obywatelstwo Unii jest dodatkowe w stosunku do obywatelstwa krajowego,
ale go nie zastępuje. Przyznaje dodatkowe prawa: prawo do swobodnego przemieszczania
się i przebywania na całym terytorium Unii Europejskiej, prawo do głosowania
i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach
lokalnych w kraju pobytu, prawo do korzystania z ochrony konsularnej i
dyplomatycznej w państwach trzecich, prawo do kierowania petycji do Parlamentu
Europejskiego, odwoływania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich,
zwracania się do instytucji i organów doradczych Unii w swoim języku oraz
otrzymywania odpowiedzi w tym samym języku.
- Kartę Praw Podstawowych
Karta gwarantuje poszanowanie godności ludzkiej, prawo do życia, zakaz
tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, prawo
do wolności i bezpieczeństwa, poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego,
wolność myśli, sumienia i wyznania religijnego, wolność wypowiedzi i informacji,
prawo do nauki, swobodę prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do
własności, równość wobec prawa, poszanowanie różnorodności kulturowej,
religijnej i językowej, równe traktowanie kobiet i mężczyzn, integrację
osób niepełnosprawnych, prawo do skutecznego środka prawnego i sprawiedliwego
procesu sądowego, domniemanie niewinności i prawo do obrony, itp.
Karta stanowi integralną część Traktatu. Ma zastosowanie do instytucji
europejskich oraz państw członkowskich przy wprowadzaniu w życie prawa
Unii Europejskiej. Obejmuje ona nie tylko prawa obywatelskie i polityczne
zapisane w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r., ale także
dodatkowe dziedziny, takie jak prawa społeczne pracownika, ochronę środowiska
czy prawo do dobrej administracji.
- Większą solidarność
Jeżeli jakiekolwiek państwo członkowskie stanie się obiektem ataku terrorystycznego
lub ofiarą klęski żywiołowej, lub katastrofy spowodowanej przez człowieka,
Unia Europejska i jej państwa członkowskie działają wspólnie w duchu solidarności
- włącznie ze środkami wojskowymi - aby przyjść z pomocą danemu państwu.
- Poprawę życia demokratycznego Unii
Nowe obowiązki zostały nałożone na instytucje europejskie w kwestii konsultacji
społecznych, przejrzystości i otwartości procesu decyzyjnego lub dostępu
do dokumentów.
UWAGA!!! Ustanowiono prawo inicjatywy obywatelskiej: jeżeli co najmniej
milion Europejczyków z określonej liczby państw członkowskich wystąpi
z taką inicjatywą, Komisja może zostać zmuszona do przedłożenia odpowiedniego
wniosku.
- Wspólne cele
Pokój i dobrobyt. Wolność, bezpieczeństwo i sprawiedliwość. Duży rynek
wewnętrzny i wolna konkurencja. Stały rozwój, integrujący kwestie gospodarcze,
społeczne i ochrony środowiska. Postęp naukowy i techniczny. Sprawiedliwość
i ochrona społeczne. Ochrona praw dziecka. Spójność gospodarcza, społeczna
i terytorialna oraz solidarność między państwami członkowskimi. Różnorodność
kulturowa i językowa. Ochrona i rozwój dziedzictwa kulturowego Europy.
Dlaczego w Traktacie ustanawiającym Konstytucję dla Europy zawarto obszary
polityk UE?
Dlaczego w Traktacie ustanawiającym Konstytucję
dla Europy zawarto obszary polityk UE?
Należy pamiętać, że Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy nie jest
"konstytucją" w sensie prawnym. Jest międzynarodowym traktatem
zawartym między suwerennymi państwami. Traktat ten zbiera dorobek wszystkich
wcześniejszych traktatów europejskich (Traktaty Rzymskie, Traktat z Maastricht,
Traktat z Amsterdamu, Traktat Nicejski), które definiują rozmaite obszary
polityk wspólnotowych. Dlatego Część III Traktatu poświęcona politykom
nie jest elementem sprzecznym z naturą tekstu. Wręcz przeciwnie, wyjaśnia
wiele kwestii związanych z istniejącymi uregulowaniami.
Czy Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy
reguluje zakres działań w UE? W jakich dziedzinach?
Traktat objaśnia kwestie związane z kompetencjami Unii Europejskiej, dokonując
ich klasyfikacji i wymieniając je. Wskazuje, w jakich dziedzinach Unia
Europejska może działać samodzielnie (kompetencje wyłączne), dziedziny
w których Unia może działać, ale działać mogą także same państwa członkowskie
(kompetencje dzielone) oraz te, w których działania Unii są dodatkowe
w stosunku do działań państw członkowskich, bez możliwości harmonizacji
(działania wspierające, koordynujące lub uzupełniające).
Gdzie stosuje się kompetencje wyłączne?
W następujących dziedzinach Unia Europejska może działać samodzielnie:
- Unia celna
- Konkurencja (w kontekście rynku wewnętrznego)
- Polityka pieniężna dla państw strefy euro
- Zachowanie morskich zasobów biologicznych >
- Wspólna polityka handlowa
Czego dotyczą kompetencje dzielone?
Unia dzieli kompetencje z państwami członkowskimi w obszarach:
- Rynek wewnętrzny
- Niektóre aspekty polityki społecznej
- Spójność gospodarcza, społeczna i terytorialna
- Rolnictwo i rybołówstwo
- Ochrona środowiska naturalnego
- Ochrona konsumentów
- Transport Sieci transeuropejskie
- Energia Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości
- Niektóre aspekty zdrowia publicznego
- Niektóre aspekty badań, rozwoju technologicznego i przestrzeni kosmicznej
Niektóre aspekty współpracy na rzecz rozwoju i pomocy humanitarnej
Do czego odnoszą się działania wspierające?
W kompetencjach państw członkowskich pozostają:
- Ochrona zdrowia ludzkiego
- Przemysł
- Kultura
- Turystyka
- Edukacja, młodzież, sport i szkolenia zawodowe
- Ochrona ludności
- Współpraca administracyjna
Czym kieruje się Unia w swoich działaniach?
W swoich działaniach Unia kieruje się trzema podstawowymi zasadami:
1. Zasadą powierzania kompetencji
2. Zasadą pomocniczości
3. Zasadą proporcjonalności
Nad przestrzeganiem tych zasad kontrolę pełni Trybunał Sprawiedliwości
i mogą stanowić one przedmiot odwołania.
UWAGA! Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy wzmacnia zastosowanie
dwóch ostatnich zasad: każdy parlament narodowy ma odtąd możliwość rozpatrywania,
czy wnioski Komisji przestrzegają zasady pomocniczości. Może to nawet
doprowadzić do zmiany tego wniosku przez samą Komisję.
Na czym polega zasada powierzania kompetencji i
zasada pomocniczości?
Według Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy: "Unia działa
w granicach kompetencji powierzonych jej przez państwa członkowskie na
mocy Konstytucji w celu osiągnięcia celów, które ustanawia." "W
dziedzinach, które nie należą do jej wyłącznej kompetencji, Unia podejmuje
działania tylko w takim zakresie, w jakim cele zamierzonego działania
nie mogą zostać osiągnięte w sposób wystarczający przez państwa członkowskie
na poziomie centralnym, regionalnym i lokalnym, natomiast z uwagi na rozmiary
lub skutki proponowanych działań, możliwe jest lepsze ich osiągnięcie
na poziomie Unii."
Czy Trybunał Sprawiedliwości zmieni nazwę?
Tak. Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy zmienia nazwę Trybunału
Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich na Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej.
Czy Komisja Europejska ma wyłączne prawo proponowania aktów prawnych?
Nie. W dziedzinie współpracy sądowej w sprawach karnych i współpracy policji
akty prawne mogą być przyjmowane na wniosek Komisji lub na wniosek 1/4
państw członkowskich.
Jak długo może trwać proces ratyfikacji Traktatu?
Artykuł 447 części IV stanowi, że "Traktat wchodzi w życie 1 listopada
2006 roku, pod warunkiem, że zostaną złożone do depozytu wszystkie dokumenty
ratyfikacyjne lub w przeciwnym wypadku wchodzi on w życie pierwszego dnia
drugiego miesiąca następującego po złożeniu do depozytu dokumentu ratyfikacyjnego
przez państwo-sygnatariusza, które jako ostatnie spełni tę formalność".
Oznacza to, że teoretycznie państwa członkowskie nie mają "dodatkowego"
terminu na ratyfikację tekstu.
Czy Unia ma na celu stworzenie europejskiego superpaństwa?
Nie. Unia będzie miała swoją Konstytucję, nie tworząc zarazem nowego państwa.
Prawdą jest, że Unia Europejska już teraz posiada cechy państwa federacyjnego,
takie jak waluta euro czy zakres władzy Centralnego Banku Europejskiego.
Kolejną cechą jest nadrzędność prawa europejskiego nad prawem narodowym.
Europejski Trybunał Sprawiedliwości, do którego obywatele mogą się zwracać
pod pewnymi warunkami, spełnia z pewnością większą rolę niż tylko rozstrzyganie
sporów między państwami.
Nowy Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy wzbogaca Unię o nową
cechę - osobowość prawną UE, która oznacza, iż Unia może występować na
międzynarodowej scenie politycznej w imieniu państw członkowskich (Art.
I.7).
wstecz
|
