"Jako wyraz woli obywateli i państw Europy budowania wspólnej przyszłości, Konstytucja ta ustanawia Unię Europejską, której państwa członkowskie przekazują kompetencje w celu osiągnięcia wspólnych celów" - to pierwsze zdanie Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy, który został podpisany 29 października 2004 roku na Kapitolu w Rzymie. W uroczystości wzięli udział szefowie 25 rządów i państw Unii Europejskiej.

Traktat wprowadzający konstytucję dla państw Unii Europejskiej jest pierwszą w historii UE tak wszechstronną próbą zagwarantowania zasadniczych praw i swobód wszystkim obywatelom Wspólnoty, uproszczenia i uporządkowania jej podstaw prawnych oraz usprawnienia i demokratyzacji jej instytucji.

W jednym dokumencie zebrano teksty wszystkich dotychczasowych unijnych traktatów i Karty Praw Podstawowych.

Traktat zawiera listę wartości, na których opiera się Unia, a także jej celów i kompetencji. Nie zapomniano przy tym ani o "poszanowaniu tożsamości narodowej", ani o solidarności. Powstrzymując się od precyzowania, o jakie religie chodzi, nawiązano w preambule do "kulturalnego, religijnego i humanistycznego dziedzictwa Europy".

Nowy traktat nada też Unii osobowość prawną , oczywiście po wejściu w życie, czego można oczekiwać najwcześniej pod koniec 2006 r. W co najmniej jednej trzeciej państw członkowskich proces ratyfikacji odbędzie się w drodze referendum. Odmowa ratyfikacji nawet przez jedno państwo członkowskie uniemożliwi wejście konstytucji w życie.

Ponadto, jako pierwszy unijny traktat, określa sposób wychodzenia z UE państwa członkowskiego, które postanowiło ją opuścić.

Usprawnieniu Unii ma służyć zastąpienie zasady jednomyślności w Radzie UE (czyli zniesienie prawa weta pojedynczych państw) w ponad 40 sprawach, głównie proceduralnych, zasadą kwalifikowanej większości. Weto utrzymano jednak w kwestiach zmiany w konstytucji, rozszerzenia UE, polityki zagranicznej i obronnej, zabezpieczeń socjalnych, podatków i kultury.

W Polsce najwięcej kontrowersji wzbudziło postanowienie, że 1 listopada 2009 roku nicejski tryb podejmowania decyzji w Radzie UE w dziedzinach, w których stanowi ona kwalifikowaną większością głosów, zostanie zastąpiony nowym systemem podwójnej większości.

Do podjęcia decyzji potrzebne w nim będzie co najmniej 55 proc. państw Unii (nie mniej niż 15) reprezentujących co najmniej 65 proc. jej ludności. Do zablokowania decyzji potrzeba będzie ponad 45 proc. państw lub 35 proc. ludności zamieszkującej co najmniej cztery państwa.

Polska wywalczyła hamulec bezpieczeństwa, który umożliwia odwlekanie decyzji przez "rozsądny czas", o ile kwestionują ją państwa zamieszkane przez ponad 26,25 proc. unijnej ludności (dokładnie trzy czwarte z 35 proc.).

Ten mechanizm nie pozwala jednak torpedować decyzji w nieskończoność, a poza tym może być zniesiony w 2014 r. kwalifikowaną większością głosów. Konstytucja ograniczy więc możliwości blokowania decyzji przez Polskę, Hiszpanię i mniejsze kraje, zwiększy je natomiast w wypadku Niemiec (bo mają 17 proc. ludności poszerzonej Unii wobec 8 proc. w wypadku Polski), a pozwoli zachować Francji, Wielkiej Brytanii i Włochom.

W systemie nicejskim, który zaczął obowiązywać 1 listopada 2004 roku, cztery największe państwa mają po 29 głosów, a Polska i Hiszpania po 27. Do zablokowania decyzji potrzeba 91.

W Nicei postanowiono równocześnie, że do 2014 roku wszystkie państwa członkowskie zachowają prawo do wysyłania do Brukseli po jednym komisarzu. Później liczba komisarzy ma zostać zredukowana do dwóch trzecich liczby państw, chyba że Rada Europejska jednogłośnie postanowi inaczej.

Ustalono, że ostateczny podział miejsc w Parlamencie Europejskim pomiędzy państwa członkowskie zostanie uzgodniony dopiero przed następną kadencją PE rozpoczynającą się w lipcu 2009 roku. Uzgodniono jedynie, że najludniejsze państwo Unii - Niemcy - będą miały 96 eurodeputowanych (teraz mają 99), a najmniej ludne - Malta i Luksemburg - po 6.

Wejście w życie konstytucji zwiększy obecność Unii na arenie międzynarodowej dzięki dwóm nowym stanowiskom - przewodniczącego Rady Europejskiej i ministra spraw zagranicznych UE. Ten pierwszy będzie wybierany na dwa i pół roku z możliwością przedłużenia na drugą kadencję. Drugi zasiądzie w Komisji Europejskiej jako jeden z jej wiceprzewodniczących i połączy obowiązki dotychczasowego wysokiego przedstawiciela UE ds. wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz komisarza ds. stosunków zewnętrznych. Wspierany przez "Europejską Służbę Działań Zagranicznych" będzie ponadto przewodniczył Radzie (ministrów) Spraw Zagranicznych.

Przewodnictwo Rady Ministrów w innych niż szefowie dyplomacji składach będzie miało charakter grupowy i powierzane co 18 miesięcy grupie trzech państw, dzielących między siebie obowiązki.

W Traktacie Konstytucyjnym po raz pierwszy opisano symbole Unii : "Flaga Unii przedstawia krąg dwunastu złotych gwiazd na niebieskim tle. Hymn Unii pochodzi z Ody do Radości z IX Symfonii Ludwiga van Beethovena. Dewiza Unii brzmi: zjednoczeni w różnorodności. Walutą Unii jest euro. 9 maja jest obchodzony w całej Unii jako Dzień Europy".

Konstytucja precyzuje też warunki nawiązywania przez mniejsze grupy państw członkowskich tzw. wzmocnionej współpracy w dziedzinach, w których nie wszyscy chcą, lub mogą, ściślej się integrować.

Przewiduje również możliwość "współpracy strukturalnej" mniejszej grupy państw w sprawach obronnych, ale - m. in. na życzenie Polski - zadbano, żeby współpraca ta nie groziła pojawieniem się konkurencji dla NATO i żeby nie wykluczała państw, które zechcą w niej uczestniczyć.

Inne wybrane postanowienia traktatu:

* Milion zebranych podpisów uprawnia obywateli do złożenia w Komisji Europejskiej wniosku w sprawie projektu nowego przepisu prawnego.

* Parlamenty narodowe będą informowane o projektach aktów prawnych; jeśli 1/3 z nich zdecyduje, że dany projekt jest sprzeczny z zasadą pomocniczości (UE jest odpowiednim szczeblem do realizacji danego zadania tylko w przypadku, gdy zadanie to nie może być wykonane efektywniej przez państwo członkowskie), Komisja będzie musiała zweryfikować swój projekt.

* Uprawnienia Unii pochodzą od jej państw członkowskich. Kompetencje UE dzielą się na następujące kategorie: kompetencje wyłączne (dziedziny, w których przepisy stanowi tylko Unia), kompetencje dzielone (dziedziny, w których i Unia i państwa członkowskie mogą stanowić prawo) oraz kompetencje wspierania, koordynowania lub uzupełniania działań państw członkowskich.

* Kompetencje Unii rozszerzono m.in. na obszar wymiaru sprawiedliwości, przede wszystkim zaś na politykę azylu i imigracji.

* UE otrzymuje podmiotowość prawną.

* Liczba przepisów prawnych Unii w miejsce dotychczasowych 15 ograniczona zostaje do 6; są to: ustawy europejskie, europejskie ustawy ramowe, rozporządzenia europejskie, decyzje europejskie, zalecenia i opinie. Zalecenia i opinie nie mają mocy wiążącej.

* Wzrastają uprawnienia Parlamentu Europejskiego i parlamentów narodowych.

* Maksymalna liczba miejsc w Parlamencie Europejskim wynosić będzie 750, minimum 6 miejsc na każde państwo członkowskie.

Ratyfikacja Traktatu odbywa się zgodnie z obowiązującą w danym państwie procedurą prawną oraz tradycją historyczną. Przepisy prawne odnoszące się do sposobu ratyfikacji Traktatu, będącego umową międzynarodową, są różne w poszczególnych państwach UE.
Możliwe są dwie drogi prawne ratyfikacji, bądź ich połączenie:
- metoda parlamentarna, zgodnie z którą tekst Traktatu poddany zostaje pod głosowanie w parlamencie narodowym państwa członkowskiego oraz
- ogłoszenie ogólnonarodowego referendum. Jego wyniki, w zależności od obowiązujących przepisów i tradycji, mogą mieć charakter prawnie obowiązujący lub konsultacyjny.

All content Copyright C 2005-2006 Permedia acting for the European Parliament Information Office in Poland. All Rights Reserved.
Wydawca: Roman Gutkowski, Permedia; Redaktor Naczelna: Maria Graczyk; Informacje: info@eurokonstytucja.pl

Serwis stanowi własność Biura Informacyjnego Parlamentu Europejskiego w Polsce
Serwis hostowany przez firmę NorKon
Webdesigner Piotr Gessek